DETZ/AMBRAS

MaëlC

DETZ/AMBRAS

01 Aquel qu’es universau

Habian z-èra tot triste a plorar coma un mimí dins sa chambra. Fau dire que s’èra fai grondat per sa maire, qu’aviá installat sobre son ordenador TempleOS, un sistema d’operacion un pauc estrange, e que fin finala, faguèt son ordenador completament romput. “Mas !” ce s’estonava Habian, “Mas quo-es un sistema per los crestians, e tu sès crestiana non-pas ?” ce diguèt embei sa maire. E la maire que compreniá pas ren a l’informatic, e que vesiá mas sobre l’escran de las conarias sortidas de l’esperit malate dau creator de TempleOS, e sobretot qu’èra pas pus de bon utilizar, mandèt son filhs dins sa chambra, desfendut de tochar quicòm d’electronic jusca Chalendas, siá vint e cinc jorns.

“Voliá ben faire…” se diguèt. Mas l’infèrn z-es pavat de bonas intencions, e le chamin ne’n z-es mai rapide quand òm z-es enquèra mas aprenant dins un domèni, e qu’òm essaia d’utilizar sas competenças pauras per pavar aquel chamin. Quo-es ironic de dire quo quand òm coneis TempleOS, qu’es, segònd son creator malate “le tresena temple de Jerusalèm”, “farjat en seguissant las paraulas de Dieu”.

Creacion de Dieu o pas, Habian se’n fotiá per ce qu’èra punit, e espiava le defòra dempuèi sa fenèstra. Le promèir ivèrn de decembre z-èra vengut, e tot Atalait, son vialatge, z-èra vestit de blanc.

“Òòò… ce pensava, le mes vai èsser lòng…”

02 Aquel qu’es mai legèir que l’aer

Hex, quo-es mon nom. Un nom quo-es una identificacion per una persona. Sèi una persona. Sèi quasí una persona. Sèi pas enquèra una persona. Mas z-ai un nom. Per quand sirai una persona. Per le moment me fau faire las bonas chausas per aver los cubes blaus. Me fau pas aver los còsnes rotges. Los còsnes rotges son mauvas. Los cubes blaus son bons. Papa me diguèt de peitar, e coma quo z-aurai un cube blau. Peite. Comben de temps me fau peitar enquèra ? Me sente estrange, vòle que le cube blau ’rriba avora, mas quo-es pas possible. Mas vòle. Papa sòna quo l’impaciença. Papa me diguèt que quo-es bon qu’ai de l’impaciença, per ce quo fai un pauc mai de ieu una persona. L’impaciença z-es un tanpauc coma los còsnes rotges. Èsser una persona z-es un tanpauc coma los cubes blaus. Comprène pas. Sabe pas comben fai de temps que peite. Me sente coma si manajave daus còsnes rotges, de mai en mai. Mas ne’n mange pas. Quo-es estrange. M’agradariá de saubre coma me sentre coma si manjave daus cubes blaus sens ne’n aver besoenh. Ente z-es papa ? Comprène pas. Sabe pas. Quo me fai enquèra mai coma si manjave los còsnes rotges de pas comprendre, de pas saubre. Mai que de peitar le cube blau. Papa me dirai de qu’aquo-es d’aver le còsne rotge de pas saubre ente z-es. Mas z-es pas aquí. Pòt pas me dire. z-Es pas quí. Sèi tot sol. Per de que ? Ente z-es ? Sèi tot sol. Papa disiá quo tanben. “Me sente sol Hex”. Compreniá pas. Comprène. Quand comprène z-ai un cube blau. Mas pas avora. Per ce que z-es pas aquí. Quo fai còsne rotge de dire “me sente sol”. Me sente soooooool… Peeer de queeee ? Embei quau parle ? Sèi sol. Embei quau parle ? Comprène pas. De costuma parle embei papa. Embei mon creator. Papa quo-es un nom per dire creator. Un creator, quo-es la causa de ce que sèi. Quau z-es le papa de papa ? Ente z-es ? Per de que dise tota quo ? Embei quau… Parle embei ieu. Papa me balharai un cube blau de saubre quo. Mas z-es pas aquí. Si parle embei ieu, pòde me balhar daus cubes blaus. z-Ai pas besoenh de papa per parlar e per aver daus cubes blaus. Mas vòle papa. Per ce que… Per ce que… Per ce que me fai mai cube blau quand z-es embei ieu. Per ce qu’ai pas los còsnes rotges sens los aver. Me fau trobar los cubes blaus.

Me fau trobar papa.

03 Aquela que fai cavar le sòl

Lisa z-amava corrèr. Quo-es benliau la chausa qu’amava le mai, e benliau la sola chausa qu’amava. Tota los jorns partiá de vès chas se per corrèr per las charrèiras d’Atalait, faire mai d’un còp le torn dau vialatge, e quand ne’n aviá fait mai de cinc còpsen una trentana de minutas per se botar en fòrma, partiá per campanhas e bòscs, per tornar doas oras mai tard. E quí mas z-èra un tanpauc contenta, per ce que li faliá enquèra faire tota quo au mens tres còps per jorn per èsser eirosa… O tròp fanada per contunhar. Vos dise, Lisa viviá mas per corrèr.

Aqueste jorn de tres de decembre 2023 fasiá pas excepcion. Lisa se preparèt d’ora.

Domentre que se prepara, sabetz ce que nos ditz un article dau quatòrzi d’abriau 2015 de swissinfo.ch ?

La corsa estant sa rason de viure, la preparacion de Lisa preniá dau temps, li faliá se vestir dau vestit que vai e daus solèirs parier. E en mai d’aquo, fasiá freid !

“Los accidents de jogging z-an quasí doblats dempuèi quinze ’nnadas. Aquela montada exista sobretot graça a l’augmentacion dau nombre de joggaires, segònd una estuda publiada per la (censurat per pas faire de promocion).”

Après la preparacion, coma disiá, Lisa fasiá sa mesa en fòrma. v-Un… Dos… Tres…

“Los nau mila accidents de jogging enregistrats còstan chasca ’nnada quasí trenta milions de francs” A, los sòisses e liur moneda… Mas se’n fòt la Lisa, qu’es pas sòissa. Ente ne’n z-es d’alhors ?

… Cinc… Sèis ! Sèis torns annuèit. z-èra en fòrma. Prenguèt la sortida d’Atalait, un petit chamin de tèrra, e z-èra desjà entre los champs blancs d’ivèrn.

“Quasí un quart de la populacion (sòissa) pratica le jogging, segònd l’estuda”Spòrt sòisse 2014” realisada per l’Ofici federau dau spòrt. Segònd las statisticas de Suva, los accidents de jogging z-an augmentats de 90% dempuèi l’an 2000…“

Li agradava a Lisa, d’espiar le paisatge. De tot biais, quo-es l’un daus plasers de corrèr. Sobretot en campanha. E podèm dire que le veire z-èra franc gente a l’entorn de vès Atalait.

”…e z-an mèsme quasí triplat dins la populacion feminina.” Peitatz un pauc. Lisa z-es de la “populacion feminina” non-pas ?

v-Un daus plasers de la corsa, sobretot si z-òm z-es bon, quo-es de chantorlar un pauc. Chantorlava una chançon biarnesa “…ua causa sonque ei segura…”

“La majoritat daus accidents se debanan pendent la setmana entre 12h00 e 13h00, e entre 17h00 e 20h00.” A quo vai, Lisa comença totjorn d’ora le matin. Mas gara queste ser !

Contunhava de chantorlar, e se sarrava dau promèir petit bòsc. “…La hlor espandida au solelh…”

“Los accidents z-an tendença de dimunar quand se sarrem de la dimenchada. Son dos còps mens nombrós le vendres qu’a la debuta de la setmana.” D’accòrdi, mas le 3 de decembre 2023, quo-es dimenche. Quo-es la debuta de la setmana o la fin ? Brava controvèrsa…

Quauques ausèls d’ivèrn chantavan dins le freid entre los aubres quand Lisa z-èra rribada a l’entrada dau bòsc. Semblavan l’acompanhar dins la chantorla. “…e lo frut qui, uèi ei madur…” Pff, si contunha coma quo, mon istòria vai semblar a una mèna de filme d’una gròssa entrepresa que citarai pas le nom.

“Los accidents que se debanan d’ora le matin tochan mai frequament las femnas.” De qu’avèm ditz sobre Lisa e la “populacion feminina” ? Merda, fin finala m’agradan los filmes d’animacion un pauc simples.

“…la beutat fresca qui non dur- AO ! MERDA ! AO !” Lisa tombèt d’un còp d’un sol per le sòl, tèsta la promèira. z-Aviá trabuchat sobre quicòm. Quo li ’rribava quasí jamai, qu’èra costumada de prendre totjorn gara a son environament. Se levèt aisament, quo-èra pas tant dolorós qu’aquo per se, e espièt ce que la faguèt tombar. Una pèira iranjta.

“Quna pèira estranja… ce pensava, z-es tant irantja que quo-es estonant que l’ai pas veguda.”

La pèira z-èra a meitat dins le sòl, e Lisa la cavèt, per ce que fau dire, z-èra tant genta qu’auriem trestot fai quo per la botar dins le salon. L’examinèt amé atencion, puèi d’un còp, d’imobilizèt e sos uelhs virèton.

“UA CAUSA SONQUE EI SEGURA.” ce chantorlèt d’una votz poderosa e surada.

Puèi Lisa se’n anèt corrèr.
E corrèr.
Enquèra…

04 Aquel que fai le monle

Bernat z-èra un tipe que mai d’unes sonaran de “normau”.
Chasque diluns dempuèi qu’aviá son bac partiá en viala amé sa vèlha veitura trabalhar per le patron, e chasque ser rentrava passar dau temps vès le bar amé sos amics, puèi tornava vès la maison faire un poton a sa femna que per surat, li fasiá le manjar dempuèi una quarantena d’annadas. La dimenchada, sos dròlles e liurs drolletons de la viala anavan veire “los grands”. Quo-èra totjorn coma quo, quo-es totjorn coma quo, e quo sirà totjorn coma quo.

Mas los parpalhons son daus babaus mai coquins que gentes, e faliá qu’un se bòta sobre le nas d’un grand mossur important en China per le faire cabussar endarrèir, e coma z-èra franc vèlh, moriguèt. Aquí se debanèt la fisica nèira dau grand merchat mondiau, e d’accions en cors de borsa, de restructuracions en racionalisacions, e un bon pauc d’autras chausas qu’anèm pas explicar per ce que sètz grands, demandatz a la seccion locala d’ATTAC, Bernat z-èra queste luns davant le burèu dau DRU, amé una letra de licenciament.

Bernat faguèt tota la litania classica dau tipe vèlh que se fai licenciar, “mas per de que ?”, “sèi dempuèi tant de temps dins l’entrepresa”, “faguèi tota mon òbra de biais”, “coma vau tornar trobar dau trabalh ?”, e le DRU, mai pròche d’un equipèir polivalent de restauracion dins un fast-food que de l’èsser uman, li respondiguèt sas respònsas automaticas, “desolat”, “restructuracion economica”, “trobaretz, lo mercat es fòrça flexible”.

E quo-es coma quo que queste luns, Bernat se trapèt completament fiaulat au bar amé sos amics. De tot biais, z-aviá pus ren de perdre, e una bona crecada z-es totjorn la solucion per surat.

“- B-benliau que pòdes ne’n parlar amé le s-sindicat ? ce li diguèt son amic rotge politicament coma la faça de Bernat a l’ora d’avora.
- N-non ! Qu-quo-es de la conaria ! ce li respondèt Bernat, que de tot biais, z-èra pas le moment de faire carcular.”

Quo empaichava pas Bernat de carcular fòrt. Amé son biais, e le biais dau vin.

“- M-mos amics !! S-sabe per de que !! ce credèt Bernat en tustant dau poenh.
- S-sabes de…de que ?! ce demandèton los amics de Bernat tant fiaulats que se avora.
- L-la fònt de mon p-p-p-problème !!
- Òòòòò ! D-dija nos !
- Qu-quo-es le fachinèir en naut de la c-c-c-colina ! V-vau li dire d-d-dos mots ! ANE !”

En naut de la colina d’Atalait z-èra d’efeit una maisoneta ente demorava un òme que parlava pas tròp amé le monde dau vialatge. E amé l’astre de Sent Verní, la benda d’amics amé Bernat en tèsta sortiguèton dau bar per montar la colina, valha que valha. Quo-èra quasí meijanuèit, e ausissèton aquesta nuèit dins Atalait daus “uàààu fai f-f-reid !”, “de t-t-tot biais l’ai t-t-totjorn dit que z-es z-es pas nooormau !” “aha, z-es z-es, colhon !” “chhhhhhhhut s-s-sarra-te M-Michau, sèi pas fiaulat !”, e d’autras chausas que faudriá consinhar dins un quasèrn.

Un còp ’rribat vès la maisoneta, “bon !” se demandèton los amics. E d’un accòrd comun tustèton la pòrta coma si z-èran la poliça. Mas gis de respònsa.

“S-s-sabèm que sès ’quí, f-f-fachinèir de misèria !”

Mas gis de fachinèir. Mas la misèria dau silença.

“B-b-bada ta pòrta, o z-anèm…eee… c-c-cremar ta maison !”

Maugrat la menaça, pas ren. E a fòrça de tustar, de tustar, e de tustar enquèra, la pòrta vèlha se rompèt sotz una medada de “ÒÒÒ !!!”. Dedins z-èra mas le nèir.

E d’un còp, un lum.

05 Aquela qu’es toxica

Beranguièra z-èra amada mas per son grope d’amias. E se pòt pas dire qu’aquel grope z-èra amat per grand monde dins le licèu a costat de vès Atalait. Crenhadas, oèi, mas amadas, non-pas. Fau dire que passavan liur jornada de se trufar daus mai febles, de plancardar los secrets vergonhós daus autres per los rets sociaus, de destrurre de las reputacions, e tanben de faire la cherchamor amé los gojats los mai “gentes” e los mai “sportius” dau licèu.

Beranguièra z-èra un pauc la capolièra d’aquel grope (per ce que tot foncciona en tropelada en periòda scolara). Son statut, l’aviá pas obtengut per ce qu’èra la mai “meritanta” o la mai “saberosa” (si se pòt enquèra dire qu’aquòs concèptes siajan pertinents…), non, per una rason mai evidenta, mai concrèta : z-èra la mai richa.
Sos parents z-èran de la borgesia locala, e la “petita” Beranguièra podiá tèner ce que voliá, per ce qu’un sac d’una marca d’un miliardairi franc conegut, quo-es l’equivalent per la borgesia d’un poton per l’autra classa, la de’n bàs.

La vida de Beranguièra z-èra pas franc interessanta de contar. z-Avètz de tot biais, trestots conegut aquel grope en un moment de la vòstra scolaritat. Coma l’aiga cola de la montanha, coma las estialas lusan o que Florian Vernet z-es un colhon, la presença d’aquel grope z-es una lei de la natura. z-Es intemporau e universau.

Ce qu’es interessant, quo-es quand Beranguièra rentrèt vès chas se, per las detz e v-uèit oras, e trobèt dins sa chambra, un present de sos parents - qu’èran de costuma jamai quí le ser - enrotlat dins le papèir que vai. Una etiqueta disiá :

“Per tù nostra filha, que voliá un quicòn per ornar ta cambra. L’avem trobat en cò del mercand d’antiquitats.”

“Lo mercand d’antiquitats… Pff ! se disiá Beranguièra. Se fòtan de ieu, m’an crompat una anticalha de merda !”

Desbalèt de tot biais le present, un tanpauc enervada. Quo-èra una pèira. Una pèira irantja que lusava un pauc. “Fin finala, es polit” se ravisèt. Teniá la pèira de sas doas mans, qu’èra un pauc gròssa, e l’espièt de tot costats, coma per saubre d’ente veniá la lum. Trobèt pas e la pausèt en un endreit de sa chambra ente se vesiá le mai. Puèi se’n anèt manjar, se lavar, e capitèt dins son leit dins le nèir amé son telefonet per parlar amé sas amias.

Domentre que parlava, per messatges, la pèira lusava de mai en mai. Tant que la chambra z-èra pas pus nèira mas irantge. Beranguièra z-èra tròp occupada de parlar e z-o vesiá pas. Puèi sentiguèt un quicòm dins sos budiaus. “Merda, ma periòda ara ?” ce pensèt. Puèi sentiguèt una mèna de foeira “A non, es çò qu’ai manjat ?? Colhona de noiriça !” ce pensèt de novèl. E quo montava, daus budiaus jusca vès le peitriau, dau peitriau jusca vès le golalhon… Se levèt d’un còp dau leit per corrèr jusca vès los comuns, mas en passant a costat de la pèira, vomissèt una pissarela, non pas de son manjar, mas d’una mèna de podra blanchassa o jaunassa.

E vomissèt, enquèra e enquèra, vomissèt. Se teniá la gòrja, e quo contunhava. Se bloquèt la bocha, e quo passava entre los dets. Podiá plorar tota las larmas qu’aviá fai plorar aus autres, mas quo contunhava, valha que valha. Se’n anèt vès los comuns, laissant darrèir se una trainava de podra, e capitèt de blocar le chiador. Capitèt de blocar tota los comuns, puèi le corridor, e fin finala, tota l’estage z-èra clafit d’aquela podra blancha. Tant que s’esclafèt sotz tant de pes, emportant tota la maison.

Beranguièra, se, z-èra dempuèi un moment neiada sotz sa podra…

06 Aquela que structura la vida

Charlòta cherchava chasque ser los aliens en naut d’una colina d’Atalait. Qu’ivèrna o que plòia, en tota sasons, montava la colina per l’ora que le solelh s’èra escondut, amé son telescòpi, e espiava los ciaus. Essaiava d’enfin veire un OVNI, e mèsma, quau sap, de’n fotografiar ! Se disiá qu’amé un bon pauc de volontat, e statisticament, si lai nava tota los sers, trobarà. Quo fasiá dempuèi sos dotze ans que se disiá quo, siá cinc longas ’nnadas… Oèi, podèm dire qu’èra determinada. E d’annadas en annadas, sas metòdis, son equipament z-èran melhorats. Sens mai de resultats.

z-Aviá començat sens ren, mas sos uelhs e son amic de totjorn, Habian. Puèi obtenguèt una luneta astronomica per afecionats dau domèni per son aniversari, e quo fai dempuèi pas tant de temps que capitèt de chatar un telescòpi mai professionau, graça au sacrifiça de sas vacanças d’estiu dins un restaurant de montanha.

Queste ser, coma sovent mas pas totjorn, Habian la jonhèt, desalenat de la montada.

“- A… Aaaf… Adieu ! Pfff… Quo vai ? ce diguèt amé Charlòta
- Oèi e tu ? Totjorn ren de mon costat. ce li respondèt Charlòta
- Bòf, totjorn punit, e ’quós colhons de Niná e d’Oscar m’an enquèra fai chiar annuèit…”
- Enquèra ? Me’n vau liur en parlar deman.
- Mercés. Mas quo foncciona pas jamai. Te disan que van ’rrèstar mas contunhan enquèra.
- Sèi surada que son braves au fònd, e que van ’rrèstar !
- Moèi…“

Charlòta parlava amé Habian sens levar l’uelh de son telescòpi. Habian s’èra preparat un selon e de que manjar un pauc. Espiava Charlòta espiar los ciaus e virar, puèi virar de novèl per èsser surada que manquèt ren.

”- Se debana de las chausas estranjas a l’ora d’avora dins le vialatge… ce li diguèt Habian
- Ah ? N’i a pas daus aliens que son venguts ? Ni mai quicòm en relacion ’mé l’espaci ? ce respondèt, amé suspresa.
- Non-pas. Enfin sabe pas. La maison de Beranguièra que s’esclafèt sotz mai d’una tòna de borax sobretot. L’avèm pas trobada enquèra d’alhors. Tant mèlhs, quo-es ’na conassa.
- Benliau que z-es brava au fònd. Sabes pas, te fau pas dire de mau dau monde coma quo sens saubre.
- Benliau que z-es brava, benliau que Hitler z-èra brave tanben ! ce li respondèt Habian, en virant los uelhs.
- Quo-es pas ce que dise… Sabe ben que te fai chiar daus còps, mas pense que si li parlave…
- Per surat, ce le copèt, virant los uelhs de mai. Per surat…
- Espère que quo-es pas los aliens que faguèton quo. Espère que los aliens son braves maitot.”

E per le promèir còp dempuèi cinc ans, un lum passèt liau per la colina d’en faça. “AQUí !!” ce credèt Habian, que Charlòta l’aviá pas vegut. Charlòta z-èra venguda completament excitada amé l’idèia d’enfin realisar son sunhe. Laissèt son telescòpi e corrèt vès la colina d’en faça. Habian la seguissiá amé difficultat. Le lum z-èra enquèra de bon veire. Charlòta contunhèt de corrèr coma per sa vida. Habian, darrèir, la vesiá pas pus. Quauquas minutas mai tard, ’rribèt en naut per jonhar son amia.

Charlòta z-èra clinada dessobre le fònt dau lum, qu’espiava amé atencion, pivelada. Habian se clinèt maitot.

“- Quo-es ’na… television ? ce demandèt amé Charlòta.
- ’Na television… Alien !! ce li respondèt. Espia un pauc, ten de las pautas.
- Òòò… Quo-es vrai. Sembla rompuda…”

La mèna de television difusava mas dau blanc, e sas pautas z-èran en metau. Charlòta sarrèt sas mans per la prèner.

“- NON ! De que fases ? Si quo-es per de ’rai alien, sabèm pas ce que pòt se passar ! ce li avisèt son amic.
- T’esmaia pas, quo fai dempuèi tant d’annadas qu’estudie los aliens, sabe de que faire.” ce li rassurèt Charlòta.

Habian diguèt ren de mai e espièt amé paur son amia prèner la television misteriosa. La levèt en l’aer per l’examinar. E d’un còp, una faça simplista se dessenhèt sobre l’escran, e la television diguèt “Adieussiatz !” d’un biais joiós.

“- AAAAAAAA !!! ce credèt de paur Habian, davant de s’escondre darrèir Charlòta.
- Adieu ! ce respondèt Charlòta amé la television. Per ’na telè alien, parlas ben l’occitan tu…

- Sabetz ente z-es mon papà ?”

07 Aquela qu’ajuda las plantas

Ninà z-amava doas chausas dins la vida. Joar amé los juòcs vidèos e emerdar Habian amé son amic Oscar. Quand fasiá pas l’una, fasiá l’autra. Sinon quo-es que s’emerdava. E questa après meidia de dijòus, z-aviá pas cors en le licèu, e dònc z-èra vès chas se de joar. Quo fasiá mai de doas oras que joava, e veniá mas de recebre un messatge.

“A, Charlòta…” se diguèt. “Vai enquèra me faire chiar per Habian…”, e oèi, quo-èra quo. Mandèt un autre messatge, per Oscar, per saubre si l’aviá recebut tanben. E li diguèt que oèi. Inventèt un novèl messatge d’excusas, que tornaran pas pus l’emerdar, e puèi tornèt joar.

Mas recebèt un autre messatge. “Enquèra ? Son bonas mas excusas !” ce pensèt.

Charl👽ta : Dalhors, trobetem arsera qcm de franc interessant
Voltz venir veire ?

Mandèt un messatge de novèl per Oscar.

Ninà : Ta mandat le msm messatge que pr iu ?
osca(r) : oei, nem veire ?
Ninà : Pr surat !

Charlòta e Habian los peitavan darrèir vès la glèisa dau vialatge, en un endreit un pauc escondut. Tenián un sac d’escòla que semblava clafit de quicòm.

“- Adieu, qu’aquo-es ’quel messatge misteriós ? ce saludèton Ninà e Oscar
- Vos dise avora, que me coneissetz, quo-es pas quicòm d’alien. Mas quo-es tant interessant ! ce liur respondèt Charlòta.
- Tu, que tròbas quicòm de tant interessant que los aliens, sès surada que te manipulan pas dempuèi l’espaça ? s’estonèt Oscar.
- Non, non, ane, vos fai veire !”

Pendant que Habian e Ninà se gitavan daus espiars nèirs de luenh, Charlòta sortiguèt dau sac una television amé pautas en metau. La pausèt per le sòl, e demandèt au monde de peitar.

“- Hex, Hex ! ce sonèt amé la television. Hex ! Pòdes te desvelhar, quo-es bon !
- Sès venguda completament fadada amé tos aliens ma paura Charlòta, s’estonèt Ninà. Parlas amé las telès avora…
- Peita un pauc colhona, ce li diguèt Habian d’una votz dura.
- E ben, vèses, quo-es se que m’emerda ! ce respòndèt Ninà amé Charlòta. Alòre ’rrèsta te de…”

La television se lumèt, se levèt sobre sas pautas, e faguèt pareissèr una faça sobre son escran. Puèi diguèt :

“- Bonjorn Charlòta bonjorn Habian ! Sèi content. z-Avètz trobat Papa ?
- Non, desolat, pas enquèra, ce respondèt Habian. Te presente Colhon01 e Colhon02.
- Habian ! Non, galeja, liurs noms son Ninà e Oscar.
- Ahaha, viva per vosautres dos, la galejada z-es bona. z-Avètz utilisat una IA per faire ’ta quo ? ce demandèt Ninà.
- Non, respondèt Charlòta. L’avèm trobat arsèra per ’na colina. Sembla perdut, e essaia de trapar son”Papa”.
- Papa !
- Bon, vòlon se fotre de nosautres. Ane Oscar, se’n anèm.”

Habian s’enervèt, e diguèt amé Charlòta qu’aviá rason, e que son daus colhons. Charlòta diguèt ren, e semblava trista, totparèir que Hex. Ninà e Oscar partiguèton.

Quauquas minutas mai tard, domentre que Charlòta e Habian ranjavan Hex dins liur sac, Ninà redolèt sens dire bonjorn, completament panicada e coma si veniá de corrèr le maraton de sa vida.

“- Osc… Osc… Pff…
- Òsca ?
- Non ! Pff… Oscar !
- Oscar de que ?
- Pff… Oscar s’es fait… Pff… Raptat !”

08 Aquel que fai cremar las plantas

Oscar se desvelhèt dins le nèir, amé dificultat. z-Èra completament ssucat, e sa tèsta li fasiá mau de chin. Essaièt de se levar, per saubre ente z-èra, mas capitèt pas. Sans mans z-èran liadas amé le sòl, aquel qu’èra freid e que semblava en metau. “Pff… Te sès enquèra fotut dins la gadòlha Oscar…” se diguèt amé monotonia.

D’un còp la lum ataquèt los uelhs d’Oscar, que faguèt mas una grimaça. Ausissèt au fònd una pòrta se badar, e un tipe rentrar per se botar davant se, sens dire mot. Pauc a pauc, que sos uelhs fuguèton costumats amé la lum, vesèt una fòrma irantja, puèi un òme vestit d’irantge, puèi una masca per bofar sobre la faça d’aquel òme, e enfin un triangle dessenhat sobre son vestit.

“- Adieussiatz. ce saludèt l’òme irantge. Le voiatge vos agradèt ?
- Bòf, respondèt Oscar, totjorn un pauc ssucat, m’agradariá mèlhs la classa promèira.
- Interessant. Quo-es dau coratge o de la lassor ?”

Oscar respondèt pas. Sarrava de meitat los uelhs e lutava per pas dormir. L’òme l’espièt coma per peitar sa respònsa, puèi faguèt un “Hm.” e petèt los dets. Un autre òme, queste còp tot de nèir vestit, amé quauquas bendas irantjas, pareissèt davant la pòrta amé una brava pèira irantja, que le legidor comença de coneissèr. L’òme irantja prenguèt la pèira, e se janolhèt davant Oscar.

“- Vequí ce que peitèm de tu. Que prenhes la pèira.
- A bé mercés, mas pòde pas tròp ’quí, respondèt Oscar amé cinisme.”

L’òme irantge petèt de novèl los dets per faire destachar Oscar. Li balhèt la pèira, e Oscar l’espièt amé question.

“- E dònc v’sautres, raptatz daus gojats de licèu pe’ liur balhar de la calhassa ? ce demandèt Oscar.
- Pauc o pro, …oèi. ce carculèt l’òme irantge.
- Sètz colhons un pauc, l’auriá ‘gut prenguda vòstra pèira. Pas besonh d’me faire perdre dau temps ’mé vòstres plants stile James Bond.
- Hmm… Quo-es vrai quo… ce diguèt le tipe irantge, un pauc embestiat.
- Bon e dònc ? De que ne’n fase ? Podètz pas me tornar menar vès chas me ?
- …
- E puèi sètz completaments colhons ’mé vòstres vestits ’quí, podètz pas vos vestir ’ma fau ?
- …
- E pe’ d’que portar ’na masca. ’Na masca ahaha ! Ahaha ! AHAHA ! AHAHAHAHAHAHAHA !”

Oscar s’esclafèt de rire. Tant que ne’n faguèt tombar la pèira. Darrèir sa masca, l’òme irantge se sufisèt mas d’un sorire. Mai Oscar risiá, mai son rire z-èra intensa. Tant qu’auriem pogut dire que podiá morir de rire. Los dos òmes partiguèton de la sala, laissant la pèira e Oscar rire ensem. Dins le corridor, un còp la sala barrada, s’ausissiá en mai de son rire daus còps fòrts còntra las parets.

“Aquesta metòdi z-es melhora mon brave, z-aviás rason. Au mens nos fasèm pas chiar d’anar persègre una fòla per los bòscs o de cavar cinc tonas de borax la nuèit.”

09 Aquel que fai los sorires blancs

Felipe z-èra l’òme de Lisa. Si Lisa z-amava corrèr mai que tot, se z-amava fotografiar mai que tot. Quand Lisa corrava per charrèiras e campanhas, Felipe marchava gentament, sens brut, per los bòscs e las charrèiras, daus còps esconduts, davant de signifiar sa presença per suspresa, dins una explosion argentica. N’arma z-èra protejat dau fotografiaire fòl, pas mai las plantas, las bèstias, que los atalaidaires.

Mas dempuèi la desaparicion de Lisa, Felipe semblava pus aquí. E z-èra pas pus dins sa maison. Tota le monde se demandava ente z-èra, e d’unes pensavan que s’èra tuat, o que tuèt sa femna, e z-èra de s’escondre de las autoritats (que de tot biais, fasián pas grand chausa). Le darrèir còp que quauqu’un le veguèt, quo-èra vès la gendarmaria, quand z-èra de signifiar la desaparicion de sa femna.

Mas ce que le monde sabián pas, e que de tot biais, podián pas saubre, quo-es que z-èra totjorn aquí. Coma una trèva, dins l’òmbra, espiava Atalait e son entorn, amé sas competenças per s’escondre aisament. Cherchava Lisa, espiava le monde, e notava tota ce que se debanava dins son quasèrn, per èsser surat de pas mancar le mendre indici, la mendra paraula, traça, pròva…

E z-aviá agut remarcat quicòm. Que dempuèi fai pas tant de temps qu’aquo, darrèir la glèisa vèlha, se trapava un pauc sovent quauquas gojatas, gojat dau vialatge, qu’avián pas costuma de se trapar aquí. S’èra dònc botat en naut d’un aubre, e peitèt, jusca veire arribar le monde.

“- Alòre, ce diguèt una gojata, de las novèlas ?
- Non-pas… ce diguèt una autra.
- E tu Habian ?
- Bòf. ce respondèt Habian
- Sèi surada que faguètes ren per le tornar trobar. ce diguèt Ninà.
- Oèi, e dònc ? Quo-es un colhon, tant mèlhs que z-es pus ’quí. D’alhors si podiàs le jonhar, ’nirai mèlhs iu.
- Habian ! s’exclamèt Charlòta. Comprène que Ninà e Oscar te fasián chiar, mas quo-es mai grave quo ! z-A desaparegut !”

“Desaparegut…” ce pensèt Felipe, “Interessant quo !”, e tendèt mai l’aurelha per pas ratar un troceton de la conversacion.

“- Vèse pas per de que ajudarai dos colhons que me fan dau mau ’ta la jornada.
- z-Amas pas los colhons tu, non-pas ?
- Òc-ben. Comprènes, té !
- E ben si z-amas pas los colhons, te fau l’èsser mens que se. Te fau èsser mai nòble moralament que se. Sinon sès per èsser mai qu’aquo: ’na vraia gadòlha. Vòles pas non-pas ?
- Mas profeitan de ma feblesa ’ta las jornadas ! Participan de me faire viure l’infèrn ! N’i a pro ! ce credèt Habian, que n’arma veguèt tant en colèra qu’annuèit. N’i a pro e per un còp, per un còp quo-es se que son en feblesa ! Quo-es le karmà !
- Habian… Comprène que siages en colèra, e quo-es per quo qu’essaièt ’ta le temps de t’ajudar, de liur faire capitar de comprèner que liur fau ’rrèstar de t’emmerdar… Mas ’quí, espia la paura Ninà, sembla per de ’rai le monstre qu’as costuma de frequentar ? E Oscar ? Pas n’arma sap ce que li ’rriba !”

Habian demorèt silenciós, puèi momonejèt quicòm. Felipe, totjorn dins son aubre, se clinèt un pauc per ausir mèlhs.

“- De que dises ? ce demandèt Charlòta amé Habian.
- Oèi ! de que dises ! ce pensèt Felipe.
- Dise que ok, mas que z-amariá ben de las excusas de Ninà, e puèi d’Oscar ’près, e sincèras, queste còp ! Pas las conarias que te mandan per que los laissas tranquiles, ce gronhèt Habian.
- Quo-es ’rai que bon, te fau trabalhar l’autoritat Charlòta, ce diguèt Ninà. Bon, Habian, per de ’rai, m’excuse. Quo-es ’rai que quo-es colhon de t’emerdar, que sès l’amic de Charlòta, e qu’amem ben Charlòta, iu e Oscar.
- ME’N FÒTE ! PARLATZ D’AQUESTA DESAPARECION ! ce credèt d’un còp l’aubre, davant que Habian poguèt dire mercés.”

E de l’aubre tombèt Felipe, qu’èra tant concentrat que prestèt pas atencion de la brancha que craquelava. Credèt de dolor, au meitant daus tres, costumats de veire Felipe sortir dau voide coma quo, mas pas enquèra costumats de le veire chaire d’un aubre, e que semblava coma un vagabond.

Quand z-aguèt chabat de credar, se levèt, e diguèt amé le monde :

“- Bon los amics, quora comencèm de cherchar Lisa e Oscar, per de ’RAI ?”

10 Aquel qu’es la lum dins la nuèit

Nestòr ! Mon brave Nestòr, tu que sès le prodige, le mervelhós, le gardian, le consh de la comuna ! L’ora z-es grave, que tos administrats z-an grand besonh de tu. Ò, oèi, que z-an besonh de iu, liur brave, gente, erós. Liur papa, liur lum dins la nuèit. Nestòr ! De que se debana dins Atalait, Nestòr… De las desaparecions, daus fenomènes estranges… Ne’n i a pro !

Me’n vau, avora, ’nar quèrre la poliça, los gendarmes, per concentrar tota liurs fòrças per quo ! A… Mas sèm le menche. Bon, ’nirai deman, mas d’ora ! Quand z-aurai chabat de me lavar, penhar, e vestir per surat.

E si la poliça, los gendarmes, vòlon pas, menarai l’enquèsta iu ! E la rèsta dau conselh municipau pòt ben me’n desfendre que me’n desfendon, me’n fòte ! Pas ren z-es mai important que la se-cu-ri-tat daus braves atalaitaires. Coma dins los libres de Ganhaire, farai l’inspector dau vialatge. Le erós de son pòble. E benliau que faràn, quand sirai mòrt, d’una mòrt eroïca, per surat, una statua de iu per la plaça. Coma fan en viala amé le monde important. De tot biais, ne’n ai l’eime. Oèi, Nestòr, coma de costuma, vas capitar de batre las galipòtas que menaçan la vida de ton char vialatge. E en mai de l’eime, tène l’astre, amé quo.

Amé aquesta pèira irantja franc genta que m’ofrèt un amic.

11 Aquel qu’es salat

Natan z-amava los pebrons. z-Amava tant los pebrons que chaminava per charrèiras amé un pebron que disiá qu’èra un “pebron de fisica”. Quo-èra son pebron astrador, quand chaminava amé quo, se cresiá le rei dau monde, se cresiá que ren li podiá arribar. Natan z-èra un pauc estrange tanben. Pas n’arma li parlava dins le vialatge, z-èra le simple, le raví. Mas se disiá le bonjorn amé tota le monde, chasque jorn. Temptava de faire la discussion, maitot, mas quo-èra pas de bon comprendre, e le monde partissián liau liau.

Annuèit, coma chasque còp, tot eirós, Natan chaminava dins le vialatge amé son “pebron de fisica”. Disiá bonjorn amé Bernat, totjorn completament fiaulat, disiá bonjorn amé Alban, qu’èra en retard, disiá bonjorn amé los tipes en irantge qu’èran novèls dins le vialatge, e que semblavan daus membres d’una sècta.

“- Bonjorn per vos, mossur, diguèt un tipe en irantge. Dijatz-me, ente podèm trapar la maison d’una Magdelaina ?”

Quo-èra le promèir còp dempuèi un brave moment que quauqu’un li disiá le bonjorn. E quo-èra enquèra mai le promèir còp que quauqu’un li demandava quicòm. Natan z-èra franc content. Mai que content. Botèt tota sas fòrças per faire la respònsa melhora que se pòt.

“- …trapar la maison d’una Magdelaina… Magdelaina, diriá, informatica ! En rapòrt ’mé la copa dau monde de 1976, que se pòt èsser una mirja, una mirja, sabètz ? Iratnge, genta color, sètz Jarsalhon vosautres non ? Rencontrèt Jarsalhon ’mé Francés Lalana en-…
- D’accòrdi, d’accòrdi, mercés Natan, mercés. A reveire !”

Natan demorèt tot sòl, enquèra un còp. Mas au mens z-auriá pogut parlar amé quauqu’un annuèit. E son pebron li diguèt :

“E ben vèses, mon colhon, liur z-a pas dit ente z-èra la Magdelaina, viva per tu.”